نوروز باستاني
دکتر شمس الحق اریانفر
كسيكه قادر است در جشن هاي ملي كشورش بر قصد خوب ميداند كه در مواقـع لـزوم چـگونه از ميهنش دفاع نمايـد (( هر كه روز نوروز جشن كند و به خرمي پيوندد تا نوروز ديگر عمر در شادي و خرمي گذارد . ( 2 ).
نوروز باستاني خجسته يادگار نياكان فرهيختة خويش را بزرگ ميداريم جشني كه به درازي هستي انسان از سنت هاي ارجناك آريائيان و آغاز زيست همگاني پيشينيان گفتني ها دارد .
نوروز در دل زمانه ها جاريست . در بلند گاه گاهنامة آرينزمين و در نهايت رواق زيست نامة اين ميهن نگارة ارجمندي و شكوهندگي نوروز را مي يابيم .
نوروز نماد است . نماد رستگاري و رهايي و پيروزي . رهايي از بند هرچه زشت است و نكوهيده و رستگاري از همه ريشه هاي تنيده با ريا و دروغ و بدسگالي .
نوروز نماد و راز پيروزيست . پيروزي بر كهنه نور بر تاريكي راستي بر دروغ و پيروزي انسان بر ديو اين نماد دروغ پليدي ، زشتي و سيهكاري . نوروز رمز هستي و پويندگيست و با نوروز است كه بر فراز سردي ها و كرختي هاي دي باروري هاي هستي را جشن ميگيريم و ( بزم چيده ) و ( رخ ميكشيده (3)) كيهان را از نو بهار فرا ديد مي آوريم و بقول بزم سراي بزرگ زبان دري نظامي گنجوي ( نوروز بزرگوار ) ( 4 ) را بدرستي در ميابيم . انديشمند خراساني ابوريحان البيروني در ويژگي نوروز نخستين آورده است .
(( . . . در صبح نوروز فجر و سپيده به منتهاي نزديكي خود به زمين مي رسد و مردم به نظر كردن به آن فرخندگي مي جويند و اين روز روز برگزيده است ؛ زيرا كه نام آن هرمزد است كه نام ( خداوند تعالي است .) ( 5 ).
آريـائيان و يـزدانيان پيشين بدين باور بوده اند كـه كيـهان در هميـن روز آفريـده شد . ( 6 ) بيروني در نبشته ديگري چنين آورده است :
(( . . . و اعتقاد پارسيان اندر نوروز نخستين آنست كه اول روزي است از زمانه و بدو فلك آغازيد گشتن ( 7 ) .
اما پيشينه نوروز چه زماني و از كجا آغازيده است .
نخست از همه از زايش و پيدايش نوروز به ويژه نوروز همگاني و عامه سخن ميگوئيم .
گاه ايجاد و پيدايش نوروز را , دانشيان , چندين هزاره پيش از امروز دانسته اند .
چه نياكان فرزانه ما از نخستين زمانه ها , گاهنامه خويش را با سال خورشيدي باز شناسي كرده و نوروز را آغاز سال خورشيدي دانسته و آن را جشن مي گرفتند . كيومرث نخستين انسان حكمرواي آريايي را مي بينيم كه تاريخ آريائيان را از نوروز آغازيده است . از نوروز نامه گواه مي آوريم :
(( چون كيومرث اول ملوك عجم به پادشاهي بنشست خواست كه ايام سال و ماه را نام نهد و تاريخ سازد تا مردمان آن را بدانند بنگريست كه آن روز بامداد آفتاب به اول دقيقه حمل آمد . موبدان عجم را گرد كرد و بفرمود كه تاريخ از اينجا آغاز كنند . ( 8 )
اما باور همگان بيشتر بر اين است كه نوروز باستاني , در زمان جمشيد پيشدادي براي نخستين بار برگزار شد .
بنا بر گفته دهخدا .
(( . . . سبب اينكه اين روز را نوروز نام بانند اين است كه در ايام تهمورث ديوبند ( آئين و مذهب ) صابئه يا ستاره پرستي پديد آمدند . و چون جمشيد به پادشاهي رسيد , آئين قديم را تحديد كرد و اين كار خيلي بزرگ به نظر آمد . و آن روز را كــه روز تــاره بـود جمشيد عيـد گرفت . اگر چـه پـيش از اين هـم نـوروز بزرگ و معظم بود)) . ( 9 )
گرديزي در زين الاخبار مي آورد :
(( مرمغان را جشنها فراوان بوده است اندر روزگار قديم . . . )) (10)
و در يادكرد از جشنها چنين از نوروز سخن ميراند .
(( اين روز را نوروز گويند زيرا كه سر سال باشد و شب و روز برابر شود و سايه ها از ديوارها بگذرد و آفتاب از روز نها افتد . . . و عجميان چنين گويند : اندرين روز جمشيد . . . سوي جنـوب رفـت بـحرب ديـوان . . . با ايشـان كـار زار كرد و همه را مقهور كرد )) ( 11 )
برخي ديگر بدين باور اند كه در اين روز آفتاب به تاج جمشيد كه ( جم ) نام داشت تابيد . مردم با ديدن درخشش آن گفتند اين روز نو است . ازينكه روشني را در پهلوي ( شيد ) گويند جم را نيز جمشيد خواندند و جشن عظيم كردند .
پير طوس فردوسي خراساني , حماسه آفرين بي همتاي ميهن باستاني ما , نيز اين نكته را آورده است . آري در شاهنامه فردوسي مي خوانيم:
بـفـركياني يكـي تـــخـت سـاخت چه مايه بد و گوهر انـدر نشاخت
كه چون خواستي ديـو برداشتـي ز هامون بگـردون بر افراشـتـي
چـو خورشيـد تـــابــان مـيــان هوا نشستـــه بر او شـاه فـرمـانـروا
جهـان انجمن شــد بـر تخت اوي شگفتـــي فـرومانـده از بخت اوي
بـه جمشيد بر , گوهـر افشاندنـد بـــــدان روز را روز نـو خـواندنـد
سـر سـال نـو هرمـز فـــــروديــن بر آسـود از رنج تن , دل ز كيـن
بـزرگان بـه شـادي بــيـــاراستنـد مي و جام و رامشگران خواستنـد
چنيـن جشــن فـرح از آن روزگـار همـان ماند از آن خسروان يادگار
( 12 )
* * *
از ايـن همـه يـادكـرد ها پيـداست كـه جمشيـد بنيـان گذار جشن نوروز بـگونه شكـوهنـده آنست . گرچند پيش از آن و شايد از گاه كيومرث اين جشن برگذار مي شده است جمشيد خواه به مناسبت زنده كردن آئين پيشين بود , و يا روز تخت نشيني و جشن پيروزي اش بر ديوان , اين جشن را بزرگ داشت و به يادگار ماند , كه پسنيان نيز رسم او را گرامي داشتند و نوروز را برگذار كردند .
گاهنامه ها را برگ مي گردانيم و در لاي آنها به جستجوي بزرگداشت نوروز نزد فرمانروايان و مردمان مي نشينيم . شاهان و حكمروايانيكه بعد از جمشيد بزرگوار بوده اند و مردمان آن زمانه ها .
از نوشته ها بر مي آيد , كه جشن نوروز يا جشن جمشيد را , پس از دوران ستمبارگي و بيداد ضحاك , فريدون فرخ بزرگداشته است . و به دنبال آن پيكري جشن نوروز از سوي گشتاسب نيز روشن است .
حكيم عمر خيام , بزرگمرد , فيلسوف , شاعر و رياضي دان آرين زمين را گواه مي گيريم و از نوروزنامه او چنين مي خوانيم :
(( چون از پادشاهي گشتاسب سي سال گذشت . زردشت بيرون آمد . . . گشتاسب دين او پذيرفت و بر آن مي رفت . و از گاه جشن آفريدون تا اين وقت نهصد و چهل سال گذشته بود . . . گشتاسب بفرمود تا كيسه كردند . . . و جشن كرد و گفت اين روز را نگاه داريد و نوروز كنيد .)) ( 13 ) .
كوروش كبير نيز نوروز را بزرگداشت . و در گاهنامه ها مي خوانيم كه كوروش پس از فتح بابل به درباريان خود چنين مي گويد :
(( امـروز روزي نــوي است و بــايـد بـه شـكرانـه ايـن پيـروزي مراسمي برگذار كنيم .)) ( 14 )
اگر هخامنشيان نوروز را تجليل مي نمودند . در دربار ساسانيان نيز جشن نوروز با شكوه خاصي برگذار مي شد . اردشيربابكان , بنيان گذار فرمانروايي ساساني را مي بينيم كه سنت پيشينان را بها مي گذارد و زنده مي كند .
(( . . . و ( گشتاسب ) بفرمود كه صد و بيست سال كبيسه كنند تا سالها بر جاي خويش بماند . . . پس آن آئين تا به روزگار اسكندر بماند و تا آن مدت كبيسه نكرده بودند و مردمان هم بر آن مي رفتند تا بروزارد شير بابكان , كه او كبيسه كرد و جشن بزرگداشت و عهد نامه بنوشت و آن روز را نوروز بخواند . )) ( 15 )
نوروز بزرگ:
پيداست كه آريائيان از نخستين آوانيكه نوروز را جشن مي گرفتند سال خورشيدي را در نظر داشته اند . و آن نخستين روز سال بود كه با پيوستن خورشيد به بـرح بر , يـا حمل سـال نـو اعـلام مي شـد , و ايـن روز را نـوروز مي خـوانـدنـد و جشن مي گرفتنـد .
جشن نوروز شش روز ادامه داشت . گرچند گاه گاهي هشت و سيزده روز هم برگذار شده است .
نخستين روز فروردين ماه كه آفتاب به نقطه اول حمل مي رسد . نوروز آغاز مي شود و آن را نوروز كوچك يا نوروز عامه گويند . و ششم فروردين ماه را كه روز خرداد است , نوروز بزرگ يا نوروز خاصه گويند يعني جشن در نخستين روز فروردين ماه با نوروز عامه آغاز ميابد . و در ششم فروردين با نوروز خاصه پايان مي گيرد . از قول البيروني مي خوانيم : نوروز نخستين روز است از فروردين ماه و از اين جهت نوروز نام كردند كه پيشاني سال است و آنچه از پس اوست از اين پنج روز همه جشنهاست وششم فروردين ماه نوروز بزرگ است . ( 16 ) .
از نوروز نخستين , يا آغاز اين جشن نوروز و ارجمندي آن گفتيم . پيشينه آن را و اينكه نوروز از چه زماني آغازيده است .
از نوروز عامه سخن گفتيم كه روز آفرينش كيهاي است و روز خلقت عالم و تخت نشيني جمشيد . . . و اينكه از نوروز بزرگ سخن آريم . تا چراي نوروز بزرگ را در ششم فروردين ماه در يافته باشيم و از بهاي آن آگاهي يابيم . و بدانيم كه چرا نوروز بزرگ نام يافته است .
در نامه آمده است :
(( . . . نوروز خاصه ششم فروردين ماه باشد و در آن جمشيد بر تخت نشست و خاصان را طلبيد و رسمهاي نيكو گذاشت , و گفت خداي تعالي شما را خلق كرده است . بايد كه به آبهاي پاكيزه تي را بشوييد و غسل كنيد و به سجده و شكر او مشغول باشيد . و در هر روز سال در ايـن روز بـه هميـن دستـور عمـل نمائيـد و ايـن روز را بنا بـريـن نوروز خاصه خوانند . )) ( 18 )
البيروني ششم فروردين را بدانجهت نوروز بزرگ خوانده كه خسروان بعد از پنج روز حـق گزاري و روا نـمـودن حـاجتهـا , در روز ششـم بــا خــاصــان خـود خلوت مي نموده اند . ( 19 ) و ازين رو نوروز خاصه ياد گرديده است .
در روضته المنجمين آمده است :
(( آنچه معروف است آن دانند كه خسروان چون نوروز بودي بر تخت نشستندي و پنج روز رسم بودي كه حاجت مردم روا كردندي و عطاء هاي فراوان دادندي و چون اين پنج روز بگذشتي بلهو كردن و باده خوردن مشغول شدندي . پس اين روز را از اين سبب بزرگ كردندي . و گفته اند آن روزيست كه جمشيد مردم را بشارت دادي به بي مرگي و تنـدرستـي و امـر زنـدگي و گويـنـد كـه هـم انـدرين روز بـود كه كيـومرث ( ارزور ) ديو را بكشت )) ( 20 ) .
جهانگرد و گاهنامه پرداز ديگر , پيرامون بزرگواري ششم فروردين , يا نوروز بزرگ چنين نوشته است :
(( . . . گويند خداوند در اين روز از آفرينش جهان آسوده شد ؛ زيرا اين روز آخر روزهاي ششگانه است . و درين روز خداوند , ستاره مشتري را بيافريد . . . زرتشتيان مي گويند : در اين روز زرتشت به نيايش با خداوند كامياب گشت و كيخسرو در همين روز به آسمان بالا رفت و درين روز به خاكيان سعادت بخشيد , و به همين جهت ( آريائيان ) اين روز را اميد نام نهادند . )) ( 21 ) .
اين همه يادكرد ها بيانگريست كه , روز پاياني جشن نوروز بگونه آغاز آن ازبها فراواني برخوردار است ؛ چه اگر در روز نخستين نوروز , هستي يابي جهان را دانسته باشند , در ششم فروردين نيز بدين باور بوده اند كه خداوند , درين روز از آفرينش جهان آسوده شد . در نوروز عامه جمشيد به جنگ ديوان رفت و در نوروز خاصه بازگشت . و همچنان در نوروز خاصه زرتشت در راز و نياز كامياب شد و كيومرث بر ديو پيروز گرديد ؛ بناً پيداست كه نوروز از پيشينه هاي بسيار دور بنا به اين باورهاي گفته شده , شش روز برگذار شده است . و روز ششم را همچون روز نخست ويژه گي ها بوده است , كه مي شود اين سنت را دوباره زنده ساخت .
سنت هاي ارجناك نوروز در پيشينه هاي دور:
آري , مراسم نوروز و نحوه بزرگداشت اين جشن باستاني را باز گو كنيم كه پسنديده شيوه و بايسته رسميست .
شيوه هاي بسيار پيشينه را در بزرگداشت نوروز كمتر مي توان از لاي گاهنامه ها دريافت ؛ اما چگونگي آن از بيست و پنج سده پيشتر از امروز به روشني پيداست كه مي شود بازگو نمود , و باز شناسي كرد .
کوروش كبير را از آن سوي دو هزاره در سده ششم پيش از زايش مسيح مي بينيم كه گشايش بابل را در نوروز جشن گرفته و در همين روز تاجگذاري نموده است .
او بر كاخ پرسپوليس بر جايگاه خويش تكيه ميزد هديه هاي نوروزي نمايندگان ملل عضو امپراطوري را مي پذيرفت . اين هديه ها بيشتر ميوه و شريني بود و شايد پي گيري آن سنت باشد كه هنوز در نوروز ميوه و شريني زينت بخش خوانهاي نوروزي است .
کوروش در روزهاي نوروز فرمان عمومي صادر مي كرد . خراج ايالت يا سرزميني را به مردمش مي بخشيد به عنوان هديه به مردم آزادي هاي بيشتري ميداد . ( 22 ) در شش روز جشن نوروز موسيقي گسسته نمي شد و رامشگران بازاري گرمي داشتند . منوچهري اين مفهوم را چه زيبا آورده است .
نوروز بزرگم ( 23 ) بزن اي مطرف امروز
زيـرا كــــه بـــود نوبـت نـوروز به نـوروز
اما از سريرنشينان مد اين و آفرينندگان طاق كسري از ساسانيان بگويم :
آري . آئين ساسانيان در نوروز گونه ويژه داشت .
شاهنشاه جشن را به روز نوروز مي آغازيد .
روز نخست براي پزيرايي و نيكويي كردن به توده مردم اختصاص داشت .
روز دوم دهگانان وا مي پذيرفت .
روز سوم روز ويژه سپاهيان و بزرگان و موبدان بود .
روز چهارم نزديكان را مي ديد .
در پنجمين روز با خانواده خويش ي نشست , و ششمين روز ويـژه اهل انس و راز بود .
با انهامي نشست , هداياي نوروزي را از نظر مي گذراند . برخي را به ديگران مي بخشيد و آنچه را بايسته مي دانست به خزانه مي سپرد . ( 24 )
چه هركس كه نزد شاه مي آمد , بايد كه هديه مي آورد . در نبشته از روزگاران پيشين مي خوانيم .
(( روز نوروز هركس از بزرگان , از اقرباء شاهنشاه يا بيگانگان از بزرگان بايستي بخدمت شاهنشـاه آيند و هر كـدام به منـاسبت شخصيت خود هديـه اي بـرسم نـوروزي تقديـم دارند . . . و شاعر شعر هديه مي كرده است . )) ( 25 )
آري هر كه هر چه داشت مي آورد و سرايشگر . سروده خويش را كه پر بها هديه اي بود . سرود هاي خسرواني ( 26 ) كه امروز مي شناسيم بازمانده آن مناسبت ها و آن روزگاران است .
هديه سرود از سنت هاي ناب نوروز در پيشينه زمان است . حكيم عمر خيام در نوروزنامه زير عنوان ( آفرين موبد موبدان ) از نحوه انجام اين رسم سخن مي گويد . و در نوروزنامه اوست كه مي خوانيم .
آمدن موبد موبدان و نوروزي آوردن:
آئين ملوك عجم از گاه كيخسرو تا بروز گار يزد جرد شهريار كه آخر ملوك عجم بود . چنان بوده است كه روز نوروز نخست كس از مردمان بيگانه . موبد موبدان پيش ملك آمدي . با جام زرين پر مي و انگشتري . و در مي و ديناري خسرواني و يك دسته خويد سبز رسته و شمشير و تير و كمان و دوات و قلم واستر و بازي و غلامي . . . وستايش نمودي و نيايش كردي او را به زبان پارسي به عبارت ايشان . . . )) ( 27 )
وان ستايش و نيايش با آفرين موبد موبدان به زبان پارسي دري آنگونه كه در نوروزنامه خيام آمده چنين است :
(( شها به جشن فروردين به ماه فروردين . آزادي گزين بر يزدان و دين كيان , سروش آورد ترا دانايي و بينايي بكار داني , و ديرزي و با خوي هژبر, و شاد باش بر تخت زرين , وانوشه خوربه خام جمشيد , و رسم نياكان در همت بلند و نيكو كاري و ورزش داد و راستي نگهدار , سرت سبز باد و جواني چو خويد , اسپت كامگار و پيروز , و تيغت روشن و كاري بر دشمن , و بارت گيرا (و) خجسته به شكار , و كارت راست چون تير . و هم كشوري بگير نو , بر تخت با درم و دينار , پيشت هنري و دانا گرامي و درمي خوار , و سرايت آباد و زندگاني بسيار )) .
چو اين بگفتي چاشني كردي و جام به ملك دادي , و خويد در دست ديگر نهادي و دينار و درم در پيش تخت او بنهادي , و بدين آن خواستي كه روز نو و سال نو هر چه بزرگان اول ديدار چشم بر آن افگنند تا سال ديگر شادماني و خرم با آن چيز ها در كامراني بمانند و آن برايشان مبارك گردد , كه خرمي و آباداني جهان درين چيز هاست كه پيش ملك آوردندي . ( 28 )
همچنان در هر روز ايام نوروز شاه باز سپيدي را پرواز ميداد , مجرمان را بخشش و زندانيان را آزاد مي كرد به عيش و شادي مي پرداخت در هر روز نوروز دو شيزگان از زير آسيابها , در كوزه هاي سيمين و دانه نشان براي شاه آب بر مي داشتند .
اما سنت مهم و ارجمند نزد ساسانيان آن بود كه بيست و پنچ روز پيش از نوروز , در ميدان كاخ دوازده ستون از خشت خام برپا مي داشتند و در فراز آن ستونها , باغنا و ترنم دوازه نوع دانه رويشي چون گندم , جو , لوبيا , نخود , گنجد , ماش . . . را مي كاشتند . و در ششمين روز نوروز آنها را مي كندند و در مجلس نشاد , با خوشي مي پراگندند و تا روز مهر كه چهاردهم فروردين ماه بود , آن را جمع نمي كردند و بدين پندار بودند كه هر يك از دانه نيكوتر بارور تر روئيد محصول آن دانه در همان سال فراوان خواهد بود . ( 29
نوروز بعد از فروغ اسلام:
نوروز تا نخستين سالهای آئين محمدی به همانگونه پيشين ادامه داشت، اما بعد از آمدن اسلام از شکوهمندی باز ماند، چه اعراب با آوردن دين تازه يى که اسلام بود تاريخ نوی را نيز آوردند. مسلمانان (اعراب) مبداء تاريخ خويش را از هجرت پيامبر خدا حضرت محمد(ص) به اساس سال قمری می گرفتند، ازين رو در تقويم اسلامی آغاز سال در اعتدال ربيعی و آغاز بهار واقع نمی شد. بلکه ابتدای آن به اول محرم الحرام ميپيوست که نخستين دههْ آن روزهای ماتم و عزا داری و به سرود و شادی مناسبتی نداشت. همانست که از برگذاری نوروز ممانعت شد(30) اما آريايْ ها از پا ننشستند و آغاز سال نو را در شنبه جشن گرفتند.
بدينگونه نوروز بعد از اسلام نيز از بين نرفت. بلکه جنبه مذهبی هم يافت و انسان که پيداست در دوره های حکمروايان و سلسله های خراسانی طاهريان ، صفاريان و سامانيان و غزنويان نوروز هر چند رنگ پريده و کم شکوه تجليل می شد. اما در دورة سلجوقيان است که نوروز دوباره احيا ميشود و شکوهمندی پيشين خويش را باز می يابد.
سلطان جلال الدين ملکشان سلجوقی در 475 هجری در روز اعتدال ربيعی هنگام تحويل آفتاب ببرج حمل يعنی در نخستين روز فروردين ماه بر تخت نشست. مترجمان و دانشيان دور و بر او به ويژه حکيم عمــــــر خيام، فرصت را غنيمت يافتند و خواستند از آن جهت احيای نوروز باستانی استفاده کنند. به شاه گفتند: تخت نشينی در نخستين روز سال به اساس گاهنامه باستانی، مشيت الهی است. و يادآور شدند تا نوروز باستانی در آغاز سال شمسی که روز تخت نشينی او نيز است جشن گرفته شود. در نخستين روز سال قمری که مصادف به عزاداری و همچنان تغيير پذير است نمی شود، نوروز را تثبيت نمود. ملکشاه پذيرفت و بعد از آن تاريخ نوروز با ارجمندی و بزرگواری هميشه در نخستين روز سال شمسی، جشن گرفته شده تا امروز ادامه دارد. و هميشه اين سنت ارجناک پايا خواهد ماند. چه نوروز سر آغاز فروردين ماه و پيام آور، زندگی و طراوت و بهار است.
گفتيم بعد از اسلام به ويژه در زمان ملکشاه سلجوقی نوروز دوباره به گونه پيشين احياء گرديد و جشن نوروز بار ديگر اوجناکی گذشته واصيل خويش را باز يافت و بيشتر سنت های ديرين زنده شد. اری شاه درين روز به کاخ خود می نشست، منجمان دو ساعت پيش با لباس فاخــــــر به کاخ می رفتند و با اسطراب خويش به کار می پرداختند، با اشاره آنها صدای طبل و شيپور و نای و نقاره و ترانه بلند می شد و جشن و سرود آغاز می گشت که حلول سال نو بود.(32)
اما مردم را در يابريم .
نوروز و مردم با جشن همگانـی:
از ايجاد جشن نوروز، از ايجادگران آنها و از چگونگی آن نزد شاهان و فرمانروايان پيشين سخن ها گفتيم، و اينک از مردم ما از آريايي های نخستين و فرزندان راسنين آنها می گوييم. اينکه از نوروز چه دريافتی داشتند، چگونه به پيشوازان می رفتند، و باورهای شان پيرامون نوروز چه بود و در آن چه می کردند.
می دانيم که از پيشينه های دور و از آنگاه که برای نخستين بار آريايي ها نوروز را بزرگ داشتند، بدين باور بودند که نوروز، روز نو است. پس در تجليل آن با پاکی و صفايي می رفتند، لباسهای نو می ساختند و يا پوشاک شسته و پاک برای نوروز تهيه می ديدند، خانه تکانی می نمودند، ظرفهای مسی را سفيد می کردند، همه گرد و نواحی خويش را پاک و تميز می ساختند تا شايسته و بايسته پذيرايي نوروز باشند.
و به دنبال آن چشم براه فرارسيدن نوروز می نشستند. و اينکه چه وقت سال جديد اعلان می شود.
آغاز سال نو با ورود آفتاب به برج حمل می آغازيد، خواه شب بود خواه روز مردم می کوشيدند هنگام تحويل سال بيدار باشند، چراغها روشن باشد، شير يا شير برنج آرام، آرام روی آتش بجوشد. فراروی خويش در ميدانها آتش می افروختند، و از فرازان جهيده چنين می خواندند.
زردی من از تو، سرخی تو از من.
و اين در آغاز سال گونهْ از سپردن غمها و زرديها به آتش و گرفتن سرخی و سرخ رويي از آتش بود.
ايي آمادگي ها، همه جهت تحويل گيری سال نو بود، اما هنوز در پايان سال کهنه قرار داشتند و زمان به زمان و لحظه به لحظه به آغاز سال نو نزديک می شدند.
سفرهْ هفت سين را گسترده و در اطراف آن با همه آمادگی و شادی، تحويل سال را انتظار می كشيدند.
آری، هفت سين اساسی ترين رکن برگذاری اين جشن است. در خوان و يا در سفره بايد هفت گونه غذا يا هفت نوع ميوه چيده شود که با حرف سين آغازيده است. و همانست که در شب نوروز خوان هفت سين نوروزی را با سبزی و سير و سرکه و سمارق و سنگ و سيب و سنجد، در همه جا و همه خانه ها آراسته می يابيم.
گندم و يا ديگر دانه سبز شده را در پای سفره هفت سين گذارند که نمادی باشد از باروی و فراوانی.
شيرينی در خوان هفت سين ، نشان شيرين کامی است و هم خاطره ايست از بنيان گذار اين جشن يعنی جمشيد بزرگوار چهارمين شاه پيشدادی که عقيده داشتند او نيشکر را باز شناخت و برای نخستين بار استفاده نمود.
تخم مرغ نيز در سفره است، که نماديست از پيدايش حيات و تکوين هستی و پويايي و برکت، و همچنين دور کننده چشم بد و بد خواهان.
آئينه نشان صافی و پاکی و روشنی است که نمی توان سفره هفت سين را بی آن دانست.
و همچنان پنير و مسکه و قرآن پاک نيز از لوازم سفرهْ هفت سين است.
همگان با چنين آمادگی و يا با فزون وکاستی های دور سفره هفت سين می نشينند و می کوشند در هنگام تحويل سال بروی زيبا بنگرند تا تمام سال جهان در نظر شان زيبا جلوه گر شود.
بر چهره گل نسيـم نـوروز خــــوش است
در صحن چمن روی دل افروز خوش است
(خيام)
تحويل سال و دريافت نزديکی و بهم رسی آفتاب در برج حمل در گذشته ها ويژه دانشيان و اختر شماران بود و با اشارهْ آنها سال نو می آغازيد.
با تحويل سال که جشن درويش ها در ناکرانه های سبز فلک می آغازيد، بچه ها دست های پدر و مادر را می بوسيدند، مادر در دهان آنها شيرينی می داد که تا آخر سال شادکام باشند، و پدر چند سکه به عنوان مايه کيسه به آنها می داد و هنوز اين سنت را از ترانه يي که به زبان طفلکان دبستانی و مدرسه جاريست به خوبی می توان يافت. بچه ها را می يابيم که در نوروز سرود و شادمانی می نمايند و با سروده شيرين از بابا نوروزی می خواهند:
نـوروز نـو باز آمده
بلبل بـه آواز آمده
دلها به پرواز آمده
بابا بده نـوروزی ام
از شب نوروز گفتيم از صبح نوروز بگوئيم:
در صبح نوروز بسيار زود از خواب بر می خواستند و باور داشتند که با سحر خيزی در همه سال کامروا خواهند شد. لباسهای تازه می پوشيدند، به يکديگر آب می پاشيدند و پيش از گپ زدن شيرينی و عسل می خوردند تا کامشان شيرين شود و در تمام سال سخن تلخ از دهان شان بيرون نيايد.
در نوروز ، نو روزی می فرستادند، تا در روز های نوروز دلداده ها به فرستاده های دلدار خويش در ميان همسالان بنازند و شاد باشند. به سوی بوستان و دامنه ها به گلگشت و سبزه کوبی برايند و از پای گلها و گلبته های گلزار زمزمه يار را بشنوند که می گويد:
صبح است و بلبل در چمن بـــا گـــــل به گفتـــار آمـده
جشن است و ساقی بـده يــــارم بـــه گلـــــزار آمـده
* * *
آنچه از سنت ها و ميوه های نوروزی گفتيم ياد های به خاطره ها مانده و گفته های فراموش شده نيست.
هنوز به دنبال رونده ها آب می پاشيم تا با صافی و سادگی باز آيند. در کوچ کشی به خانه های نو پيش از خود قرآن و آئينه می فرستيم. هنوز زينت آفرين تخت خينه تخم مرغ و روشنايي شمع است که نشانه حيات و سرخرويي است. و هنوز قدسيت آئينه در انعکاس چهرهْ دو دلداده بهم در هنگام آئينه مصاف در عروسی ها باقيست.
تا همين دم آنچه را بر شمرديم در جشن نوروز و بزرگداشت آن به کار می بريم. اگر سنت ها را نگهداشته ايم جشن همگانی و شکوهنده نوروز را نيز همشه بزرگداشته و بها گذاشته ايم.
آری، نخستين روز فروردين ماه در هر گوشه و کنار ميهن مردم ما در جشن بزرگ ملی و باستانی و دينی خويش اشتراک می نمايند، و به نامهای جشن دهقان و قلبه کشی و نهال شانی نوروز را بزرگ می داشتند. هنوز در گوشه شمال شرقی کشور مان در بدخشان و نواحی آن آغاز سال هفت روز به نام جشن نوروز تجليل می شود و در همه بخشهای ديگر ميهن نيز نوروز دو يا سه روز تجليل می گردد. آواز خوانی، نمايش حيوانات و برگذاری ميله ها در دامنه تپه ها و سبزه زار ها لازمه نوروز است و هنوز پيرمردان کابل حکايتگر چشم ديد هايشان در ميله های نوروزی کابل اند.
اما بزرگترين همه جشن سخی جان با گل سرخ است که هنوز با عظمت و شکوه خاصی باقيست و در همين روز جندهْ مولای متقيان در قلب شهر باستانی بلخ در مزارشريف به اهتزاز در می آيد و آغاز چهل روز شادی را نويد می دهد. و بعد از چهل روز که علم شير خدا (ج) پائين می آيد جشن گل سرخ هم پايان می بابد.
نوروز و سرايشگران:
نوروز از دونگاه در سروده های سرايشگران بازتاب يافته است. نخست اينکه نوروز پيک خجسته شقايق ها و آورنده پيام سبز فلک از ناکرانه هاست. با آمدن نوروز که سر آغاز بهار است گيتی قبا بدل می کند گسترهْ زمردين زمين و پهنای لاژوردين آسمان ماه و اختران شبانگاهی لاله و نرگس و سوسن و سنبل بهاری چنان رعشة لذت بخش می آفريند که هر انسان از آن در خلسه شيرينی فرو می رود و کام جان را سيراب می کند. همه چيز به پويش می آبد و در هر پديدهْ هستی نمودی از عشق و زيبايي هويدا می گردد.
آدمي نيست که عاشق نشود فصل بهار هر گياهی که به نوروز نجنبد حطب است
انسان که سعدی بزرگوار گفته عشق و پويش در وجود هر انسانی به ويژه در آغاز سال و ديعه بهار است اما اين پويش و او جگيری احساس در شاعران که نسبت به افراد عادی حساس ترند بيشتر است. ازينرو شاعران در فصل بهار و در نوروز در چکاد احساسات ناب خوديش دست می يابند و ناگزير است يافته ها و اثرمنديهايش را از روز و روزگار نو بازگو کند. شاعر گل ، بهار و زندگی را به ستايش می گيرد و احساس خويش را از آنها در قالب سروده هايش نشان می دهد و اين حالت سبب شده است که از هر شاعری بيتی، رباعی و يا قطعه يی پيرامون نوروز و بهار امروز در دست داريم.
و نگاه ديگر اينکه نوروز يک سنت باستانی است و آنگونه که از پيشينهْ نوروز می دانيم درين جشن شاعر شعر هديه می کرده است و اين سنت هديه شعر نوروزی و شور آفرينی بهار سبب شده است که همه شاعران زبان دری از نوروز سخن گفته و آنرا ستوده اند که برخی را ياد آور می شويم:
رودکی:
چون سپرم نه ميان بزم به نوروز درمه بهمن می آور و جان عدو سوز
دقيقی بلخی، سراينده گشتاسينامه گفته است:
سپـاهی کـه نـوروز گرداوريـد همـه نيست کردش ز ناگه شجام
منجک ترمذی، هم بيتی دارد که نوروز را بر همگان فرخنده باد می گويد:
آمـد نـوروز و بـردميـد بنفشه بر ما خجسته باد و بر تو فرخشه
عمــــاره، شاعر در نوروز شاد است و بر سبزه کوبی برآمده که چنين می گويد:
نوروز و گل و نبيد چون زنگ ما شاد و به سبزه کرده آهنگ
منوچهری، نوروز را روزگار نشاط می داند وگاه تجديد پيمان با هستيک
نوروز روز نشاط است و ايمنی پوشيده ابر دشت به ديبای ارمنی
يا:
آمدت نوروز و آمد جشن نوروزی فراز
کامـگارا کـار گيتـی تـازه از سـر گـير باز
ناصرخسرو، حجت خراسان سرايشگر رزمنده رامی بينيم که خطاب به ديگران ميکويد
نديدی به نوروز گشته به صحرا به عيـوق ماننـد لاله طوی را
خيـام، آن حکيم بزرگوار به پيروزی مشرب د يرينش در نوروز نيز از گل و يار سخن ميگويد:
بر چهـره گل نسيـم نـوروز خـوش است
در صحن چمن روی دل افروز خوش است
نظامی،استاد بزم سخن ميگويد:
جمالش باد دايم مجلس افروز شبش مـواج بـاد و روز نوروز
خاقانی، بدين گونه ياد نوروز مي کند:
تا که شد نوروز سلطان فلک را ميزبان
عاملان طبع جان بر ميزبان افشانده اند
سعدی شيخ شيراز گفته است:
ادمی نيست که عاشق نشود فصل بهار
هر گياهی که به نوروز بجنبد خطاست
و اينهم از حافظ شوريده شيراز و غزل سرای ناموراست:
زکـوی يارمی آيـد نسيـم بـاد نـوروزی
از اين باد ارمدد خواهی چراغ دل بر افروزی
پا نويسها:
1- محجوب کاراسکندر. دانستنی ها. تهران ،کتابفروشی زوار-)1343،ص8 سخن از فر دريک کبير.(
2- خيام عمر نيشاپوری. تهران. ناشرکتابخانه طهوری،1343،ص.1
3- از فيض نو بهار جهان بزم چيده اي است= دست نگار کرده رخ ميکشيدای است )صاحب(.
4- انروز که روز بـار باشـد نـوروز بـزرگـوار باشـد
نظامی. خمسه) ليلی و مجنون( طبع هند
5- شاردن. سياحت نامه. ترجمه محمد عباسی. تهران، انتشارات امير کبير، ج 2 ،ص481
6- دهخدا. لغت نامه.واژه نوروز.
7- البيرونی ابوريحان. التفهيم. بنقل از سخن 9 ,11 ,12 – اسفند 1337-
8- خيام. همان ص 7
9- شاردن. همان ص 282 ولغت نامه واژه نوروز
10- و11- گرديزی ابوسعيد. زين الاخبار. تصحيح عبدالحي حبيبی تهران، بنياد فرهنگ ايران ص 241
12- فردوسی ابوالقاسم. شاهنامه. تهران. سازمان کتابهای حبيبی سال 1345 ج 1 ص27 ( از روی چاپ ژول مول)
13- خيام. همان ص (16-17)
14-محبوب کار اسکندر. همان ص 6
15-البيرونی ابوريحان. التفهيم. به نقل از شاردن. همان ص 488
16- خيـام. همان ص 17
17 – دهخدا. لغت نامه واژه نوروز.
18- گرديزی. همان ص 241
19- البيرونی ابوريحان. التفهيم. به نقل از شاردن همان ص 488
20- شهمردان بن ابی الخير. روضته المنجمين. به نقل از بهار. سبک شناسی ج 2 ص 160
21- شارون همان ص 484
22- محجوب کار اسکندر. همان ص 6
23- نوروز بزرگ نام يکی از نغمه های موسيقی است.
24- شاردن در سباحت نامه ترتيب پذيرايي شش روز نوروز را در دربار ساسانی چنين آورده است: روز اول بار عام، دوم علما و دانشمندان و اختر شماران، سوم معان و موبدان، چهارم قضات، پنجم بزرگان و اعيان و اشراف، ششم خويشان و منسوبان شاهی.
25- جاحظ. کتاب التاج. قاهره. ص 148 به نقل از بهار. سبک شناسی. تهران. اميرکبير ج 2 ص 157
26- سرود قصايدی بوده است که شاعران و سرودگويان در بزمهای شاهنشـاهـان يا در مدح آتش و در پيش گـاه آتش مـی خوانده اند. بهار همان ص 175
27- 28- خيام. همان ص 25-26-27
29- دهخدا. (واژه نوروز)
30- اعراب خواستند از جشن نوروز برای کشتن روح ايرانی جلوگيری کنند. محجوب کار. همان ص 6
31- ( اما آنها سال نو را در شنبه عيد گرفتند که مسلمانان هر نوع جشن را در اين روز زشت می شمارند و بت پرستی می دانند. شاردن. همان ص 488
32- شاردن ص 489