آشنایی با آثار وتالیفات سید جمال
الدین افغانی
دکتور شمس الحق آریانفر
سید
جمال الدین افغانی، پیشوای نهضت
بیداری ، آزادی واسلامی خاور زمین است
.
سید را
نتنها در افغانستان ، که در هند ، مصر،
ترکیه ، عربستان ، ایران و... طلایه
دار نجات ورهايي ملتها والهام بخش
خود آگاهي می دانند .
سید
برای اشاعه اهداف وآرمان های خویش چند
شيوه را برگزیده بود .
خطاب به
ملت ها در کشورهای مختلف صحبت می کرد
. راه های نجات را نشان می داد وغفلت
زدایی می نمود .
مقاله وکتاب می نوشت وبه
این طریق شیوه های اتحاد مسلمین وشرق
در بند کشیده را مشخص می کرد .
نشریه
ها وانجمن ها برای تشکل وسازماندهی
ملت تاسیس میکرد .
سفر می
کرد وبه مستقیم با شخصیت پرنفوذ
ورهبران کشورهای اسلامی وجهان مذاکره
وگفتگو می نمود ، تا ایده هایش را در
عمل پیاده کند .
ارچند
سید از جهان رفت ، اما افکارش ببار
نشست . نهضت بیداری ورهایی شرق فقط با
الهام از او تشکل یافت وآزادی کشور
های اسلامی و شرق را سبب گردید .
آثار
سید جمال الدین بیشتر به عربی است که
هموطنان ما آنرا نخوانده اند وحتی با
نامگوی آثار سید معرفت كامل ندارند .
دراین
اواخر کتابی تحت عنوان« سید جمال
الدین الحسینی الافغانی بیدار گر عصر»،
تالیف گردیده که بیشتر از همه در
معرفی آثار سید اختصاص دارد .
نویسندۀ
این کتاب فضل الرحمن فاضل که به زبان
های عربی وانگلیسی تسلط دارد آثار
سیدرا ، از روی متون اصلی بررسی
ومعرفی نموده وزوایای تاریکی را روشن
ساخته است . نویسندۀ مجموعه های چاپ
شده از آثار سید جمال الدین را در
کشور های دیگر مورد توجه قرار داده
وبه صورت مفصل ، تالیفات ومقالات سید
را به معرفی گرفته است . همچنان مولف
با دقت خاصی ، مسیر حرکت وسفر سید را
با روز و تاریخ مشخص آن ، تعيین نموده
است که همه برای هموطنان ما آموزنده
است .
دراین
یادداشت به استناد، آن کتاب ، آثار
سید جمال را به معرفی می گیریم .
سید
جمال الدین افغانی در 1217 خورشیدی
برابر با 1254 قمری = نوامبر 1838
میلادی درشیر گر ( اسد آباد کنر ) به
دنیا آمد .
در شش
سالگی 1223 خورشیدی 1844 میلادی با
پدرش به کابل آمد ودر 17 سالگی
(1234-1855) نخستین سفرش را به هند
آغاز کرد .
در 1857
به سفر حج به مکه رفت و در 1858 به
تهران سفر نمود و در این وقت 20 سال
داشت . در همین سال به کابل برگشت ودر
سال 1862 حین محاصره هرات با دوست
محمد خان همراه بود ودر 1863 در اعلان
پادشاهی شیرعلی خان در هرات حضور داشت
بار دیگر به تهران رفت وهمچنان سفر
های او ادامه یافت که در نمودار نشان
داده است .
اما هدف
ما درین نبشتار معرفی آثار سید جمال
الدین است :
نخستین
بار مجموعۀ آثار عربی سید توسط شیخ
محمد رشیدرضا ، نشر گردید. به تعقیب
آن ، دکتور محمد عماره دانشمند بزرگ
مصری ، مجموعه آثار عربی سید را تحت
عنوان "الاعمال الکامله لجمال الدین
الافغانی" در 1979 چاپ نمود .
دانشمند
ایرانی سید هادی خسرو شاهی ، مجموعه
از آثار سید جمال را زیر نام "
الاتارالکامله" در 6 جلدودرسه هزار
صفحه آماده چاپ نمود . این مجموعۀ
درسال 2002 از سوی " مکتبته الشروق
الدولیه " در قاهره نشر شد .
به
استناد این مجموعه آثار سید چنین
معرفی شده است .
بخش اول
: 1- العروة الوثقی : " العروة الوثقی
لا انفصام لها " نشریۀ است که سید
جمال با همکاری شیخ محمد عبده ، در
پاریس چاپ نمود . درین نشریه سید جمال
الدین مدیر سیاسی ومحمد عبده محرر اول
ثبت گردیده است .
کلکسیون
کامل این نشریه که در 13 مارچ 1884
به نشرات آغاز کرد وبعد از 18 شماره
در اکتوبر1884 از نشر بازماند، موجود
است که در مجموعه یادشده، تجدید چاپ
گردیده است .
باید
گفت که العروده الوثقی ، نام انجمنی
بود که سید جمال الدین آنرا تاسیس
کرده بود ونشریه یاد شده زبان حال
وترجمان آن انجمن بود .
بخش دوم
:2- رسایل فی الفلسفه والعرفان : سید
جمال الدین در زمینه عرفان و فلسفه شش
رساله دارد که مجموعۀ آثار سید ، تحت
عنوان فوق ثبت گردیده است وآن رساله
ها عبارت است از :
الف- "
مرآة العارفین " یا آیینه عرفان که به
زبان عربی در 22 صفحه به قلم سید جمال
الدین نگاشته شده است .
ب-
الواردات فی سرالتجلیات : این رساله
در اصل درسهای سید جمال است که توسط
شیخ مُحمد عبده جمع آوری شده وشخصی
بنام ابراهیم بن علی اللقانی مصری که
خود را مجاور جامع الازهر خوانده است
، در صفر 1291 آنرا به قلم خود نوشته
است .
ج-
القضاوالقدر : اولین بار در عروة
الوثقی چاپ شده است .
د-
فلسفه التربیة وفلسفة الضاعة : این
رساله دو مقاله زیر عناوین فلسفه
تربيت وفلسفه صناعت است که در 1879 در
جریده مصر چاپ اسکندریه نشر گردیده
است .
و-
العلم وتأثیر فی الارادة والاختیار :
این نبشته در پاسخ یکی از شاگردان سید
، در جریده " الوقایع" مصر در سپتامبر
1881 نشر شده است .
در آن
مقاله نام سید نیامده و در زیر مقاله
چنین نوشته شده است : به قلم یک تن از
مفکران مشغول به علوم عقلی . واین از
آن جهت بود که سید در سال قبل از این
تاریخ از مصر تبعید شده بود و جریده
نمی توانست نام او را مستقیماً ذکر
نماید .
هـ-
الردعلی الدهریین : این رساله اصلاً
به دری بوده که شیخ محمد عبده به
همکاری ابوتراب عارف افندی آنرا به
عربی ترجمه کرده اند ودر مجموعه آثار
عربی سید آمده است .
بخش سوم
: الرسایل والمقالات : این بخش شامل
21 مقاله به زبان عربی است که ترجمه
عناوین آنها چنین است :
علت
حقیقی سعادت انسان ، مهدویت ومبدی
سودانی ، در آینده به مسلمانان چه پیش
خواهد آمد ، حکومت استبدادی ، انسان
های آزادی که آزادی را می کشند، بابیت
، دایرة المعارف، خطاب یی در اسکندریه
، سیاست انگلیس در کشورهای شرق انگیزه
های جنگ در مصر ، حق وباطل بانتایج
سیاست انگلیس در مصر ، جوانان
اسکندریه ، گفتگو میان انسان وگربه ،
سودهای وفاق وزیان های شقاق ، انگلیس
درهندو مصر ، مسألۀ هند ، شرق وشرقیان
، تکبر، بخشي از مناظرۀ خیالی ،پاسخ
به زنان فرانسوی ، اسلام ودانش .
بخش
چهارم :
ضیاء
الخافقین ( روشنایی خاوروباختر) .
ضیاء الخافقین نشریۀ است که در لندن
در سال 1892 چاپ می شد وشماره های اول
تا پنجم آن ، در مجموع آثار سید آمده
است .
درشمارۀ
اول این نشریه اول فبروری 1892 ،
مقالۀ سید جمال زیر عنوان : احوال
الفارس الحاصره ( اوضاع کنونی فارس)
با نام "اللسيد" نشر گردیده است .
مقالات سید درین نشریه بانام های :
سید ، سید الحسينی ! ک.هـ.ف.ق.س.ط "کهف،
قسط" نشر گردیده است .
این
نشریه را یک شرکت انگلیسی " گلبیرت
وایوینگتن " نشر می کرد بعد از شماره
4و5 كه يكجا در جولای 1892 چاپ شد،
دیگر سرنوشت آن معلوم نیست .
بخش
پنجم: درین بخش سه اثر سید جمال الدین
معرفی شده است :
تاریخ
اجمالي ایران : این کتاب گویا تقریری
است که میرزا نصير الحسينی شیرازی
مشهور به فرصت الدوله ، از زبان سید
در بوشهر شنیده وتحریر کرده است .
دراین کتاب با در نظر داشت ملاحظاتی
در اشتباهات تاریخ ، جدا دانستن کابل
از افغانستان ، و ذکر سنوات وارقام
بیش از حد از حافظه ودلایل دیگر فضل
الرحمن فاضل معتقد است که مربوط به
سید نیست .
- تتمته
البیان فی التاریخ الافغان : فاضل با
مقابله وبررسی در یافت اش می نویسد که
سید در نگارش این کتاب " تاریخ کامل
ایران " نوشته سرجان ملکم را بدون ذکر
نام استفاده کامل کرده است . آن کتاب
در 1876 ترجمه وچاپ شده بود وجز کتب
درسی در هند بود .
-
البیان فی الانجلیروالافغان : مقاله
است در 18 صفحه پیرامون تاریخ
انگلیسها .
مخالفت
انگلیس با دیگر اروپایی، این که
انگلیس همیشه منافع خود را در نظر
داشته است .
بخش ششم
: خاطرات الافغانی : خاطرات سید جمال
الدین که در 372 صفحه چاپ شده و حاوی
خاطرات سید در ترکیه سالهای 1310 الی
1314 قمری 1892-1897 می باشد .
شخصی
بنام محمد فخرومی در استابول ، همه
روزه موضوعاتی را که از سید می شنید .
ثبت وتدوین می نموده است .
عناوین
این کتاب چنین است که برای تحقیق
محققان می تواند مفید باشد :
هدف
بزرگتر و اختلاف ادیان ، احزاب وسیاست
در شرق ، حریت واستقلال ، فلسفه وطن ،
ظهور اسلام ، فتوحات عرب ها وترک ها
وتاثیر زبان عربی ، آیا مرد وزن مساوی
هستند ، دیدار با عباس حلمی ، انگلیس
وشرق ، زنده گی شرق به واسطه علم ،
چگونگی پرورش کودکان ، صبرو ثبات ،
دین وحقیقت هاي علمي، تعالیم قرآن
واصول حکومت شورایی، پیشرفت علوم
وفنون مسدود شد باب اجتهاد ، سنی
وشيعه ومطامع پادشاهان در همین مدت ،
سوسیالیزم وعدالت اجتماعی ، تصادف
ودانش ، حق واکثریت ، اصول همه ادیان
یک چیز است ، اشتباهات فرمانروایان
ترک ، عوامل عقب ماندگی کشور های
اسلامی ، هندواستعمار انگلیس، رابطه
دین و وحدت اسلامی ، پایان استعمار ،
شرق وکاپیسا لیسيون ، مصر دروازۀ
حرمین شریفین ، تعصب نژادی وتعصب دینی
، کلمات قصار .
بخش
هفتم : التعلیقات علی شرح العقاید
العضدیة : تعلیقات است بر کتاب
العقاید العضدیه (عبدالرحمن بن احمد
بن عبدالغفار ، عضد الدین ایچی م 756
از دانشمندان علم کلام است )
این
تعلیقات به نام محمد عبده در مصر چاپ
شده است ، اما محمد عماره آنرا از سید
جمال می داند چه وقت نگارش آن کتاب به
عبده جوان 22 ساله بوده است .
بخش
هشتم : نامه ها واسناد سیاسی – تاریخی
5 نامه
به ناصرالدین شاه ، امین السلطان ،
ورکن الدوله
18 نامه
به حاج محمد حسن امین الضرب
6 نامه
به علمای بزرگ شیعه
4 نامه
به حاج مستان مراغه یی ،ملکه ویکتوریا
، ریاض پاشا ، وجوانان مصر
3 نامه
به رئیس دولت عثمانی ودوستان ایرانی
12 نامه
خطاب به شیخ محمد عبده ریاض پاشا
ودیگران .
5 نامه
(عربی ) به بزرگان علمای شیعه
6 نامه
متفرقه
خسرو
شاهی پیوست بامتن 60 نامه وسند ، 33
دستنوشت اصلی که سید امضا کرده و 7
نامۀ که قبلا چاپ شده را یکجا می
آورد .
بخش نهم
: مجموعه رسایل ومقالات : درین بخش
مقالات سید که تحت عنوان مقالات
جمالیه در کلکته چاپ شده ،آمده است .
مقالات جمالیه نخستین با ر در 1884 در
کلکته چاپ شد که مقالات فارسی سید است
.
عناوین
این مقالات چنین است .
رساله
نیجریه ، رساله اکهوریان یا رفتار
واخلاق نیجریان .
در
باره دین وفلسفه :
اسباب
صیانت حقوق ، فضایل دین اسلام ، فواید
فلسفه
تعلیم
وتربیه :
تعلیم
وتربیت ، تعلیم وتعلم ، فلسفه تربیت
- سعادت
وانسان :
اسباب
حقیقی سعادت وشقاوت ، لذایذ نفسيه
انسان ، قصر سعادت
- رساله
طفل رضیع با انسان بیمار
- رساله
تفسیر مفسر : تفسر جدید ، فواید جریده
.
-
مقالات کوتاه (8 مقاله ) : عجب وکبر ،
جهالت ونادانی ، شعروشاعری ، مکاشفه
یا سر لزوم نصیحت انسان ، حقیقت اشیا،
فلسفه وحدت جنسیت وحقیقت اتحاد ،
انشاالله ، وماشاءالله .
- قصه
های استاد و داستانگونه هاست :
شوم
اقبال ، شاهزاده عزیز ، دلبر واژد ها
، دلربا .
سوخت
جان وتنم از دیوو دد ایرانی - رخت
بربندم از(این ) ملک وبه توران ببرم
من سکنه
کابل من اهالی الاافغان – السید جمال
الدین من سادات کنر
دانشگاه
تهران این سند را در 1342 در مجموعه
آثار چاپ ناشده سید نشر نمود.
